Nowa architektura bezpieczeństwa Europy

11.11.2023 | Review nr 48

Home 5 THINKTANK REVIEW 5 Review nr 48 5 Nowa architektura bezpieczeństwa Europy

Opublikowano 10.11.2023

 

 

Wojna w Ukrainie wpłynęła na wzmocnienie relacji transatlantyckich. Unia Europejska i USA współpracują nie tylko w sprawach bezpieczeństwa (m.in. porozumienie między Europejską Agencją Obrony a Pentagonem), ale także logistyki, cyber-zagrożeń, dostaw surowców energetycznych, wznowiły także rozmowy o strefie wolnego handlu. Kluczowym elementem współpracy transatlantyckiej staje się wspólny rozwój nowych technologii i architektury bezpieczeństwa w szerokim sensie, uwzgledniającego bezpieczeństwo energetyczne i cyfrowe, w tym zwalczanie zagrożeń cybernetycznych dla infrastruktury krytycznej.

Deklaracje współpracy NATO i UE z 2018 i 2016 roku skupiały się na mobilności wojskowej, cyberbezpieczeństwie, zagrożeniach hybrydowych, walce z terroryzmem, zdolnościach obronnych, przemyśle i badaniach a także koordynacji wspólnych ćwiczeń. W styczniu 2023 roku obie strony zobowiązały się do współdziałania w obszarach takich jak konkurencja geostrategiczna, odporność infrastruktury krytycznej, zaopatrzenie w wodę, nowe technologie, przestrzeń kosmiczna, zmiana klimatu i dezinformacja.

Od pierwszego dnia rosyjskiej inwazji na Ukrainę UE i NATO wspierają Kijów i ściśle współpracują w zakresie bezpieczeństwa Europy. Sojusz ma zintegrowaną strukturę dowodzenia militarnego oraz potencjał odstraszania i obrony, natomiast dzięki regulacjom UE państwa mogą się zabezpieczać przed dezinformacją, ingerencjami w wybory oraz zagrożeniami cybernetycznymi dla infrastruktury krytycznej.

Jednocześnie, niektóre państwa NATO i UE prowadzą politykę odmienną od większości  członków w niektórych kluczowych sprawach, takich jak stosunek do Rosji (Turcja, Węgry, Austria), uniezależnienie się od dostaw surowców energetycznych z Rosji (Węgry), skala sankcji nakładanych na Rosję (Węgry), rozszerzenie Sojuszu o Finlandię i Szwecję (Turcja). To powoduje problemy ze zacieśnianiem współpracy, np. w wymianie informacji wywiadowczych.

 

Wpływ wojny na NATO

W wyniku wojny NATO zredefiniowało swoją strategię. Koncepcję odstraszania poprzez perspektywę odwetu zastąpiono ideą „odstraszania i obrony”, czyli bronienia całego terytorium NATO („każdego cala”) przed potencjalną rosyjską inwazją. Zakłada się więc uniemożliwienie wojskom rosyjskim wejścia do któregokolwiek z państw członkowskich, co oznacza m.in. niedopuszczenie do tymczasowej okupacji państw bałtyckich czy Polski.

Nowa strategia oznacza zwiększenie liczby wojsk stacjonujących na stałe wzdłuż granicy NATO z Rosją, większą integrację planów wojennych Stanów Zjednoczonych i sojuszników, większe inwestycje w siły zbrojne oraz bardziej precyzyjne wymagania dotyczące posiadanych przez sojuszników rodzajów sił i sprzętu, aby w razie potrzeby móc skutecznie działać w wcześniej ustalonych miejscach. Jednocześnie, wojna pokazała brak przygotowania niektórych członków NATO na bezpośrednie działania operacyjne oraz problemy z interoperacyjnością i niewystarczające zapasy amunicji.

Siła odstraszania NATO opiera się na obecności sił USA w Europie i na amerykańskim arsenale nuklearnym. Od rozpoczęcia wojny liczba żołnierzy USA wzrosła o około 20.000, czyli wynosi obecnie ponad 100.000. Zwiększono także siły szybkiego reagowania NATO z 40.000 do 300.000 żołnierzy.

Wpływ wojny na Unię Europejską

Europa widzi, że pomimo wojny, USA są nadal skoncentrowane na interesach globalnych i rosnących zagrożeniach ze strony Chin oraz że niektórzy amerykańscy politycy (np. Trump) mogą mieć inne priorytety niż ich europejscy sojusznicy. Skoro wkład USA w obronę kontynentu będzie prawdopodobnie stopniowo maleć, państwa europejskie muszą zwiększać zainteresowanie własnym bezpieczeństwem i własne zdolności w tym zakresie.

Następuje remilitaryzacja Europy. Od momentu wybuchu konfliktu na Ukrainie kraje UE ogłosiły dodatkowe wydatki wojskowe w wysokości 200 miliardów euro. Jednak wiele państw napotyka trudności polityczne w realizacji tych zobowiązań ze względu na obecny kryzys gospodarczy i inne zapotrzebowania budżetowe. Jednocześnie, skuteczność wydatków na obronność w krajach UE zależy od spójnego planu dotyczącego systemów uzbrojenia, logistyki i amunicji, tymczasem są one nieskoordynowane a współpraca międzyrządowa pozostaje niewielka. Według Europejskiej Agencji Obrony, wspólne badania i rozwój stanowią obecnie zaledwie 6% ogólnego budżetu UE na badania w sektorze obronnym, a wspólne zamówienia stanowią tylko 11% całkowitej wartości zakupów sprzętu militarnego.Nawet w krajach sceptycznie podchodzących do zbrojeń, takich jak Niemcy, rośnie znaczenie uwarunkowań geopolitycznych, które wypierają jako priorytet interesy ekonomiczne.

UE (zwłaszcza Francja) nie rezygnuje z myślenia o autonomii strategicznej. Na spotkaniu Rady Europejskiej w Wersalu w marcu 2022 r. omawiano m.in. kwestie przemysłu zbrojeniowego i wspólnej europejskiej polityki obronnej. Aby promować integrację państw członkowskich w dziedzinie obrony Bruksela rozpoczęła wspólne programy „Stała Strukturalna Współpraca” i „Europejski Fundusz obrony”.

W marcu 2022 r. UE przyjęła „Kompas Strategiczny”, czyli plan wzmocnienia polityki bezpieczeństwa i obrony UE do 2030 roku. Unia Europejska ma być w stanie chronić swoich obywateli i przyczyniać się do międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa, zwłaszcza w obliczu rosyjskiej agresji na Ukrainę, będąc jednocześnie uzupełnieniem dla NATO. Kompas skupia się na czterech filarach:

  1. Działanie: zdolność do szybkiego reagowania na kryzysy m.in. poprzez zaangażowanie ok. 5000 żołnierzy w misjach, ćwiczenia na lądzie i morzu, wzmacnianie mobilności wojskowej.
  2. Zapewnienie bezpieczeństwa: wzmocnienie zdolności do reagowania na zagrożenia hybrydowe, rozwijanie narzędzi cybernetycznych i strategii kosmicznej.
  3. Inwestycje: zwiększenie wydatków na obronę, rozwój wspólnych zdolności obronnych oraz wzmacnianie europejskiej bazy technologicznej i przemysłowej.
  4. Partnerstwo: współpraca z NATO, ONZ, partnerami regionalnymi i krajami mającymi podobne cele.

Reguły fiskalne UE mogą zachęcać państwa członkowskie do zwiększania wydatków na obronę poprzez wyłączenie ich z limitów deficytu budżetowego (podobnie jak inwestycje w transformację zieloną i cyfrową od początku pandemii). UE może wprowadzić inne bodźce promujące wspólne zamówienia i pogłębioną współpracę między krajowymi siłami zbrojnymi. Ostatnie propozycje Komisji Europejskiej, zwłaszcza zwolnienie z VAT-u dla wspólnych zamówień obronnych, mogą przynieść znaczne postępy w zakresie wydatków obronnych, koordynacji i wzmocnienia europejskich zdolności wojskowych. Jednak kraje europejskie nie mają prawdziwie kooperatywnego podejścia do rozwoju, pozyskiwania i wykorzystywania zdolności obronnych.

 

Strategia

W dłuższej perspektywie kluczowym wyzwaniem dla europejskiego bezpieczeństwa będzie wzmocnienie odstraszania i obrony wobec Rosji przy jednoczesnym utrzymaniu zdolności do radzenia sobie z innymi zagrożeniami, w tym z asertywną polityką Chin w Indo-Pacyfiku (USA i inni sojusznicy mogą oczekiwać od Europy większego, bezpośredniego zaangażowania w tym regionie).

W średniej perspektywie najważniejszy problem to zbudowanie stabilnej architektury bezpieczeństwa wobec Rosji oraz niestabilnej sytuacji na wschodniej flance NATO i UE,  w tym perspektywa członkostwa w NATO dla Ukrainy.

W krótkiej perspektywie kluczowy jest przebieg wojny w Ukrainie, skala i formuła wspierania Kijowa.

Szczyt NATO w Wilnie

Sekretarz Generalny Sojuszu Jens Stoltenberg jeszcze przed lipcowym szczytem deklarował: „Przyszłość Ukrainy leży w NATO, ale priorytetem jest teraz to, by Ukraina umocniła się jako suwerenne i niezależne państwo – w przeciwnym razie nie ma możliwości dyskusji na temat członkostwa”. W Wilnie ukraińskie aspiracje co do członkostwa w Pakcie Północnoatlantyckim okazały się rozczarowaniem.

Na razie, członkowie Sojuszu zaoferowali Ukrainie gwarancje bezpieczeństwa po zakończeniu konfliktu, ale poza formalnymi strukturami NATO. Prawdopodobnie przybiorą one kształt szerokich zobowiązań do obrony Ukrainy przed kolejnym atakiem ze strony Rosji. Brak konkretnego terminarza przyjęcia Ukrainy do NATO ma być zrekompensowany długoterminowym wsparciem Sojuszu przez wieloletni pakiet pomocowy w celu dostosowania Ukrainy do standardów NATO. Zacieśnione mają zostać również więzi polityczne. Możliwe jest również, że po zakończeniu działań wojennych i wyjaśnieniu kwestii granic zewnętrznych, Ukraina uzyska szybką ścieżkę wejścia do NATO, podobną do Finlandii czy Szwecji.

Państwa NATO przyjęły także nowy format współpracy z Ukrainą. Wzmocnione partnerstwo Kijowa z NATO ma oznaczać przekształcenie istniejącej Komisji NATO-Ukraina w nową Radę NATO-Ukraina. Szczyt zaktualizował wytyczne dotyczące wydatków, które wykraczają poza rok 2024. Pomimo, że nadal nie wszyscy członkowie wypełniają warunek przeznaczania 2 proc. PKB na obronę, zostało to zapewne ustalone jako minimum.

W tekście wykorzystano wnioski z narady zorganizowanej 21 czerwca 2023 roku przez Centrum Stosunków Międzynarodowych.