Zdrowa Europa? Wnioski dla polskiego sektora zdrowia
po pandemii

Opublikowano 10.11.2023

 

Sytuacja demograficzna Europy to nie tylko problem, ale także szansa na wykorzystanie innowacji w celu poprawy jakości życia osób w różnym wieku. Przyjęcie długiej perspektywy, wsparcie producentów krajowych oraz promowanie zrównoważonej produkcji i dystrybucji leków stanowi fundamentalne wyzwanie dla polityków. To główne wnioski z narady wokół stanu sektora ochrony zdrowia w Polsce i UE po pandemii zorganizowanej przez THINKTANK.

Nowe technologie, rozwój różnych dziedzin medycyny, dostosowanie systemów opieki zdrowotnej i edukacji medycznej, jak również nowe modele finansowania mogą pomóc społeczeństwu sprostać wyzwaniom wynikającym ze zmieniającej się dynamicznie demografii. Warto także wyciągnąć wnioski z okresu pandemii, kiedy Europa zdała sobie sprawę z nieoczekiwanych niedoborów w sektorze medycznym i farmaceutycznym. Wyzwaniem okazało się także spore uzależnienie od producentów  zewnętrznych, przede wszystkim z Azji, zwłaszcza kiedy zostały naruszone łańcuchy dostaw.

 

Starzenie się Europy

Obecnie obserwujemy starzenie się populacji w Europie, w tym w Polsce, i rosnący odsetek osób starszych także pośród kadry medycznej. W roku 2010 populacja osób w wieku 65 lat i więcej wynosiła 4,7 mln. W 2019 roku ta liczba wzrosła do 6,9 mln, co stanowiło 18,1% ogólnej populacji Polaków. Prognozy demograficzne wskazują, że ta liczba będzie dalej rosnąć, osiągając 8,6 mln (23,3%) w 2030 roku, aż do 11 mln (32,7%) w 2050 roku.

W obliczu starzenia się społeczeństwa Starego Kontynentu, profilaktyka i rehabilitacja nabierają kluczowego znaczenia. Profilaktyka pozwala na wcześniejsze wykrywanie i zapobieganie chorobom, które często dotykają osoby starsze, co przekłada się na wyższą jakość życia i zmniejszenie kosztów leczenia. Rehabilitacja jest niezbędna dla seniorów po przebytych chorobach czy urazach, aby przywrócić im sprawność i umożliwić samodzielne funkcjonowanie. Inwestycja w te obszary medycyny jest strategiczna dla państwa w kontekście rosnącej liczby przedstawicieli „silver generation”  w społeczeństwie oraz dla zapewnienia dłuższej aktywności zawodowej i społecznej tej grupy ludności. Ma to niebagatelne znaczenie w sytuacji stopniowego kurczenia się liczy mieszkańców naszego kraju.

Ze wzrostem liczby osób starszych rośnie zapotrzebowanie na leki, a farmakoterapia jest najefektywniejszą metodą leczenia. Skuteczne stosowanie leków pozwala pacjentom na poprawę zdrowia lub kontrolę choroby, co z kolei zmniejsza potrzebę hospitalizacji i angażowania personelu medycznego. Niemniej jednak, udział środków przeznaczanych na refundację leków w ogólnych wydatkach Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ) maleje z roku na rok. Obecnie zgodnie z ustawą refundacyjną, budżet na refundację nie powinien przekraczać 17 proc. środków publicznych przeznaczonych na finansowanie świadczeń zdrowotnych. Niemniej jednak, od 2015 roku te wydatki stanowią jedynie nieco ponad 16 proc., a według proponowanego budżetu na 2024 rok spadną do 13 proc.

Niskie nakłady na refundację przekładają się również na wysokie wydatki pacjentów w aptekach. Mimo że ceny leków w Polsce są jednymi z najniższych w UE, Polacy pokrywają aż 65 proc. kosztów leków z własnej kieszeni. To trzy razy więcej niż w przypadku Niemiec czy Francji oraz dwukrotnie więcej niż w Czechach i na Słowacji. W Polsce dopłata ze środków NFZ do leków wynosi 35 proc., co jest aż o połowę niższe niż średnia UE wynosząca 70 proc.

 

Jednakże wobec postępującej innowacji możemy przekształcić to wyzwanie w szansę poprawy jakości życia dla wszystkich. Nowe technologie mogą nam pomóc cieszyć się zdrowszym i bardziej aktywnym stylem życia w  każdym wieku. Na przykład starsze osoby mogą skorzystać z technologii wspomagających, które ułatwiają komunikację i codzienne czynności, takich jak systemy rozpoznawania mowy czy większa czcionka na urządzeniach elektronicznych.

W kontekście służby zdrowia innowacje mają ogromny potencjał w przedłużaniu sprawności zawodowej personelu medycznego. Dzięki zaawansowanym narzędziom i technologii lekarze mogą pracować dłużej i skuteczniej. Jednym z takich przykładów jest robot DaVinci, który eliminuje niektóre problemy sprawności fizycznej lekarza i umożliwia precyzyjne wykonywanie operacji.

Jednocześnie innowacje mogą również przyczynić się do rozwoju nowych dziedzin medycyny, takich jak geriatria, która specjalizuje się w opiece nad osobami starszymi. Postęp technologiczny otwiera drogę do nowych metod diagnozowania, leczenia i opieki nad starszymi pacjentami, a także do prowadzenia badań nad procesem starzenia się.

Ważne jest, aby społeczeństwo i system opieki zdrowotnej dostosowali się do zmieniającej się demografii i wykorzystali potencjał tkwiący w nowych technologiach. Przełamywanie barier technologicznych i dostęp do tych rozwiązań dla różnych grup wiekowych jest kluczowe, aby zagwarantować, że wszyscy mogą czerpać korzyści z postępu medycyny.

Również w kontekście demografii istnieje potrzeba skoncentrowania się na rozwoju opieki długoterminowej dla osób starszych. Innowacyjne podejścia do opieki, takie jak inteligentne domy opieki czy zaawansowane systemy monitorowania zdrowia, mogą zapewnić starszym osobom godne życie i niezależność, jednocześnie zmniejszając obciążenie rodzin i służby zdrowia.

Demografia może także stawiać przed nami wyzwania związane z niedoborem personelu medycznego. Jednak za pomocą innowacji, takich jak roboty medyczne czy sztuczna inteligencja wspomagająca diagnostykę, możemy zwiększyć efektywność i precyzję pracy personelu medycznego, zminimalizować błędy i zwiększyć dostępność opieki medycznej dla wszystkich.

Wraz z postępem technologicznym rozwijają się również nowe metody terapii i leczenia. Na przykład terapie genowe i komórkowe mają potencjał rewolucjonizować sposób, w jaki traktujemy niektóre choroby związane ze starzeniem się, takie jak choroba Alzheimera czy choroba Parkinsona. Innowacje w tej dziedzinie mogą przyczynić się do znacznej poprawy jakości życia osób starszych.

Zmieniająca się demografia wymaga również zmiany podejścia do kształcenia i szkolenia w dziedzinie medycyny. Konieczne jest dostosowanie programów edukacyjnych, aby zapewnić przyszłym lekarzom i specjalistom odpowiednie umiejętności i wiedzę.

 

Bezpieczeństwo lekowe

Problemy z globalnymi łańcuchami dostaw, szczególnie w toku pandemii Covid-19 dotknęły całą Europę. Polska również doświadcza braków najbardziej podstawowych leków i antybiotyków na nienotowaną wcześniej skalę. Paradoksalnie, nie brakuje preparatów drogich, używanych w szpitalach, lecz tych podstawowych, z których korzystają miliony osób wykupujących je w aptekach.

Jedną z przyczyn tych braków jest nadmierna presja cenowa powodująca, że ich produkcja przestaje być opłacalna. Średnia cena jednej tabletki leku generycznego w Polsce wynosi 10 eurocentów i jest jedną z najniższych w Unii Europejskiej. Droższe leki są w Bułgarii, na Litwie i w Czechach. Średnia cena w UE to 13 eurocentów. Tymczasem koszty wytwarzania leków rosną. Od 2019 r. w Polsce wzrosły o 28 proc., a średnia cena koszyka najczęściej stosowanych leków refundowanych spadła o 4 proc.

W roku 2020 wartość polskiego rynku farmaceutycznego wynosiła około 38,3 mld zł, natomiast produkcja farmaceutyczna w Polsce osiągnęła wartość około 11,5 mld zł. Polski przemysł farmaceutyczny reprezentuje jedynie 0,24 proc. globalnego rynku, który jest zdominowany przez dużych graczy takich, jak Chiny, USA, Japonia, Szwajcaria, Francja i Indie.

Uczestnicy debaty zwrócili uwagę, że obecny system leków nastawiony jest na promowanie importu produktów farmaceutycznych. Jedynie około 30 proc. leków dostępnych w aptekach w Polsce jest wyprodukowanych na terenie kraju. Wartość importu leków do Polski w 2020 roku wyniosła 33,56 mld zł, natomiast eksport osiągnął wartość 19,2 mld zł, co przekłada się na deficyt w bilansie handlu zagranicznego w wysokości 14,36 mld zł. W roku 2018, ponad 30 proc. wyrobów farmaceutycznych eksportowanych z Polski trafiło na rynek niemiecki. Oprócz Niemiec, istotnymi rynkami dla eksportu polskich produktów farmaceutycznych są Rosja, Czechy, Dania, Francja, Wielka Brytania, Litwa, Ukraina, Szwecja, Węgry oraz Włochy.

Trudności z dostępnością leków zostały spowodowane uzależnieniem się od importu substancji czynnych ze względu na wiarę w sukces globalizacji i stawianie na najniższą cenę produktów. Tymczasem, kraje takie jak Indie i Chiny wprowadziły i realizują  programy rządowe, które wspierają budowę fabryk leków i promują produkcję substancji czynnych (API) dla produktów farmaceutycznych w celu dominacji na światowym rynku. W konsekwencji, 50 proc. substancji czynnych produkowanych jest w Chinach, a 30 proc. w Indiach. Natomiast w przypadku leków generycznych aż 80 proc. substancji czynnych jest importowanych, podczas gdy w przypadku produktów innowacyjnych sytuacja jest odwrotna – 80 proc. substancji produkujemy w Europie.

Zdaniem biorących udział w dyskusji ekspertów w zmianie zaistniałej sytuacji przeszkadza fakt, że w Unii Europejskiej systemy refundacyjne nadal skupiają się na osiągnięciu jak najniższych kosztów, zamiast wspierać produkty wytwarzane w Europie. Warto przy tym zauważyć, że w ciągu ostatnich 10 lat spada wskaźnik refundowanych leków pochodzących z Europy. Powinniśmy zatem mieć politykę opartą na najwyższych wartościach zdrowotnych, nie zaś kierować się jedynie najniższymi kosztami.

W Polsce większość leków pochodzi z krajów europejskich oraz od producentów krajowych. Krajowy przemysł farmaceutyczny został ograniczony w zasadzie do Polfarmy i w pewnej mierze Sieci Łukasiewicz. Paneliści zasugerowali, że perspektywicznym rozwiązaniem dla branży farmaceutycznej w Polsce byłoby skupienie się na produkcji niszowych komponentów leków, substancji czynnych, których wytwarzania nie opłaca się przenosić do Azji. Jednakże, wymaga to znacznego wsparcia dla badań i rozwoju oraz budowy nowych fabryk. Działania zatem muszą obejmować nie tylko Ministerstwo Zdrowia ale też m.in. Ministerstwo Obrony Narodowej i Ministerstwo Gospodarki.

W Ministerstwie Rozwoju i Technologii już tworzony jest portfel zachęt dotyczący wsparcia firm produkujących leki w Polsce, także firm zagranicznych, które chcą wybrać nasz kraj do swojej produkcji.  Mamy także rządowy program zdrowia biomedycznego, który skupia się na rozwijaniu innowacyjnych terapii i leków przyszłości. Jego głównym celem jest rozwój potencjału sektora zdrowia, a zespół odpowiedzialny za program wyznacza kierunki interwencji w ramach tego programu. Jednak przywrócenie produkcji substancji czynnych do Europy, do Polski, nie będzie możliwe bez spójnej strategii UE, której realizacja może potrwać nawet około 20-30 lat. Ważne jest zatem podejmowanie mądrych decyzji w perspektywie długoterminowej. Decyzje takie są bardziej przemyślane niż te podejmowane na krótką metę.

 

Innowacje i nowe technologie w zdrowiu

Innowacje i nowe technologie w sektorze zdrowia mają potencjał przyczynić się do poprawy jakości opieki zdrowotnej, skrócenia kolejek i zwiększenia dostępności usług medycznych. Ważne jest skupienie się na korzyściach dla pacjentów, zapewnienie równego dostępu do innowacji dla wszystkich grup społecznych oraz koordynacja działań na poziomie krajowym i międzynarodowym.

Według Raportu „Farmaceutyczny Wyścig Narodów”, przygotowanego przez Instytut Nowej Europy, produkcja wyrobów farmaceutycznych w Polsce jest jednym z najbardziej aktywnych sektorów gospodarki pod względem innowacyjności. Około 63,1 proc. przedsiębiorstw produkcyjnych w tej branży przejawiało aktywność innowacyjną w latach 2018-2020. W porównaniu do całej gospodarki narodowej, udział przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych działających innowacyjnie wynosił odpowiednio 36,7 proc. i 33 proc. ogólnej liczby tych podmiotów.

W Polsce wytwarzane są leki, które od długiego czasu stanowią fundament w leczeniu licznych schorzeń. Chociaż nie skupiamy się na poszukiwaniu nowych terapii, sektor farmaceutyczny jest twórczy i wprowadza innowacyjne technologie produkcyjne, które są bardziej ekologiczne i mniej energochłonne. Odkrywa również nowe metody podawania leków, przyjazne dla pacjentów, a także łączy kilka leków w jeden preparat, aby zapewnić większy komfort pacjentom. Dodatkowo wprowadza się na rynek leki biologiczne, konkurujące z produktami, dla których wygasa monopol rynkowy.

Warto pamiętać, że to również są innowacje, zwłaszcza jeśli chodzi o wykorzystanie publicznych środków finansowych. Są one komercjalizowane w Polsce, zatem ich korzyści szybko odczuwają pacjenci w kraju. Interesującym przykładem innowacyjnych startupów jest Infermedica, która działa z  sukcesem w sektorze technologii medycznych i proponuje usługi bazujące na sztucznej inteligencji. Mają one na celu ocenę symptomów oraz kategoryzację pacjentów w kontekście ich dolegliwości i chorób. Oprócz wielu innych warto wspomnieć także Medapp, firmę technologiczną działająca na styku medycyny i technologii. Oferuje ona unikalne rozwiązania wspierające obrazowanie diagnostyczne i nową generację medycyny cyfrowej. Aplikacja o tej samej nazwie służy służy do zarządzania lekami oraz przypominania o ich zażywaniu.

W przypadku zastosowania nowych technologii ważne jest skuteczne alokowanie środków i nagradzanie podmiotów opieki zdrowotnej, których działalność oparta jest na wartościach (value-based healthcare).

Należy podkreślić, że w sektorze ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa farmaceutycznego to głównie sektor prywatny odpowiada za świadczenie tych usług. Aż 90 proc. z nich jest realizowane przez podmioty prywatne. W większości są to podmioty z sektora MŚP, takie jak praktyki lekarzy rodzinnych, pielęgniarki ale też przychodnie i szpitale, których właścicielami są gminy lub powiaty. Warto korzystać z rozwiązań już istniejących, zamiast wynajdywać rozwiązania od nowa. Dobrym przykładem są inwestycje w infrastrukturę i optymalizację procesów, takich jak na przykład skanowanie kodów kreskowych w celu poprawy identyfikacji leków, co może się przyczynić do zwiększenia efektywności systemu opieki zdrowotnej.

Ważnym aspektem wdrażania nowych rozwiązań technologicznych w sektorze usług medycznych jest regulacja transgranicznej wymiany danych w ramach UE, aby umożliwić rozwój innowacji. Obecnie tworzona jest europejska przestrzeń danych o zdrowiu, i przygotowywane są unijne regulacje prawne w tym zakresie. Zwiększa się zatem możliwość zarządzania danymi o zdrowiu i ich dostępność. W Polsce wykorzystanie danych o zdrowiu jest jeszcze niewielkie, jednak teraz mamy szansę przyspieszyć pod tym względem. Musimy jednak umieć świadomie wykorzystywać te dane.

Innowacje pod względem zarządzania danymi obejmują trzy obszary: zintegrowane dane w tym samym standardzie, interfejsy programistyczne (API), które umożliwiają komunikację między systemami, oraz zdefiniowanie uprawnień pod względem dostępu do danych. Automatyzacja zbierania danych oraz interfejsy są kluczowe, ponieważ lekarz nie ma czasu na wypełnianie formularzy. Pacjent musi odczuwać korzyści z innowacji, na przykład otrzymywać przypomnienia o badaniach za pośrednictwem aplikacji. Istotne jest również ostrożne podejście do sztucznej inteligencji, aby uniknąć wprowadzania wszystkiego na wyższy poziom ryzyka.

 

Wnioski i rekomendacje

  1. Stabilność dostaw leków stanowi ważny aspekt nie tylko z punktu widzenia ekonomii, ale ma także znaczenie dla suwerenności i bezpieczeństwa państwa, podobnie jak w przypadku dostaw energii. W obliczu pandemii COVID-19 i konfliktu w Ukrainie staje się jasne, że dostępność leków są narażone na ryzyko, gdy zależy to od krajów, których interesy polityczne są niekoniecznie zbieżne z europejskimi.
  2. Państwo może odegrać rolę w zagwarantowaniu bezpieczeństwa zakupów leków poprzez wprowadzenie systemu ryczałtu za dostępność, podobnego do modelu stosowanego w Wielkiej Brytanii.
  3. Spadek zyskowności produkcji farmaceutyków prowadzi do ograniczenia głównego źródła finansowania inwestycji, które stanowią fundament osiągania przewagi konkurencyjnej na rynku europejskim i wykorzystania potencjału branży farmaceutycznej.
  4. Przy niskich cenach trzeba zagwarantować krajowym producentom stabilność, czyli zaoferować gwarancję stałej preferencyjnej ceny. Taka zachęta dla firm, które chcą produkować leki w Polsce, mogłaby również zbudować bezpieczeństwo lekowe polskich pacjentów. Do tego potrzebne jest jednak zwiększenie nakładów na refundację leków sprzedawanych w aptekach, ograniczenie presji na obniżanie cen leków refundowanych krajowych producentów w negocjacjach cenowych, a także wdrożenie mechanizmu wyższych i stałych cen leków refundowanych krajowych producentów.
  5. Lepsze farmakologiczne leczenie zapobiega powikłaniom i unika kosztownej hospitalizacji. Dlatego warto zainwestować więcej pieniędzy w efektywne obszary, aby uniknąć konieczności zwiększania finansowania droższych i mniej efektywnych części systemu. Aby to osiągnąć, należy wprowadzić zapis w ustawie refundacyjnej, który określa, że wydatki na refundację powinny wynosić 17 proc. środków przeznaczonych na leki. Ponadto, istnieje potrzeba zwiększenia finansowania dostępnych w aptekach leków, ponieważ obecnie nie obserwuje się wzrostu nakładów, a problemy z dostępnością są nadal powszechne.
  6. Działania mające na celu wyrównanie nierówności w zdrowiu i poprawę jakości życia pacjentów muszą szczególnie uwzględniać mieszkańców małych miast i wsi, którzy często są pozbawieni korzyści wynikających z nowych rozwiązań medycznych.
  7. Dobrostan pacjenta powinny wspierać usługi cyfrowe i profilaktyka wykorzystująca nowe technologie. Innowacje w sektorze zdrowia są też kluczowym elementem strategii reformowania tego sektora. Wprowadzenie innowacji w opiece zdrowotnej, takich jak smartfony, aplikacje medyczne, teleporady i telemedycyna, może przynieść korzyści zarówno personelowi medycznemu, jak i pacjentom, zwiększając dostępność i wydajność opieki.
  8. W celu poprawy jakości życia pacjentów istotne jest skupienie uwagi na aspekcie jakości życia pacjenta i uwzględnienie go w procesie opieki zdrowotnej.
  9. Starzenie się społeczeństw europejskich stanowi wyzwanie dla systemów ubezpieczeń zdrowotnych, dlatego konieczne jest opracowanie nowych modeli finansowania opieki zdrowotnej, które uwzględniają rosnące koszty związane ze starzeniem się populacji i wprowadzają innowacyjne rozwiązania mające na celu zwiększenie efektywności i dostępności opieki medycznej.

Tekst powstał na podstawie narady „Sektor zdrowia w Polsce i UE. Wyzwania i priorytety”, zorganizowanej 6 czerwca 2023 r. przez THINKTANK. Wzięli w niej udział: Tomasz Maciejewski (IMID), Jakub Gołąb (Rzecznik Praw Pacjenta), Paweł Łangowski (Medicover), Agnieszka Siennicka (UMED Wrocław), Małgorzata Gałązka-Sobotka (Uczelnia Łazarskiego), Joanna Rabiczko (Polpharma), Michał Czarnuch (DZP), Aleksander Temkin (Stowarzyszenie „Pacjent Europa”), Jakub Chwiecko (EIT Health), Krzysztof Kopeć (Prezes PZPPF), Sebastian Szymanek (Polpharma), Hubert Życiński (Departament Innowacji MZ), Andrzej Ryś (DG Sante, Komisja Europejska),  Anna Gawrońska (Poznański Instytut Technologiczny), Michał Kępowicz (Philips), Marzena Siemińska (Doradca zarządu PGF), Łukasz Jankowski (Naczelna Izba Lekarska), Paweł Kikosicki (Centrum e-Zdrowia).

Oprac. red.

 

POWRÓT ↵

Begin typing your search term above and press enter to search. Press ESC to cancel.

Back To Top